پيشگفتار

شناخت دين و ابعاد گوناگون آن، وظيفة تمامي مردم در همه دوران‌ها است. اين شناخت وقتي معتبر و دقيق خواهد بود كه بر اساس روش صحيح معرفي به دست آيد. بنابراين به حكم عقل، نخستين قدم در دين‌شناسي،‌رجوع به آورنده و تبيين كنندة دين، براي يافتن روش شناخت است.

تأكيدات شارع مقدس، نشانگر آن است كه شناخت اسلام، بر دو پايه استوار است: يكي خردورزي و تعقّل و ديگري رجوع به منابع اصيل نقلي آن (يعني قرآن و روايات صحيح اهل بيت عليهم السلام، معصومان عليهم السلام)... امام صادق‌عليه السلام دربارة اهميت منابع نقلي مي‌فرمايد:« مَا مِنْ شيءٍ اِِلاّ وَ فِيِه كِتابٌ اَوْ سُنة»[1] « هيچ چيزي نيست، مگر آنكه در مورد آن آيه يا روايتي وجود دارد».

از ميان منابع اسلام «سنّت» نقش ويژه‌اي دارد؛ زيرا گسترة نظر عقل محدود است و در امور اعتباري، چندان دخالتي ندارد و از طرفي قرآن نيز به مثابه قانون اساسي اسلامي، كه بيشتر به كليات پرداخته و بيان جزئيات را به «سنت» واگذار كرده است. علاوه بر اينكه فهم مراتب قرآن و دست‌يابي به مفاهيم والاي آن، احتياج به بيان پيامبر اكرم صلي الله عليه و اله و اهل بيت عليهم السلام دارد. حال دانستن معارف مهدوي و فهم كامل و دقيق و معتبر آن، تنها با رجوع به منابع اصيل اسلامي ـ و به خصوص روايات معصومان ـ عليهم السلام ـ امكان پذير است.

ضرورت بحث

«مهدويت» از زواياي مختلف قابل بررسي است و پرداختن به آنها از چشم انداز روايات داراي اهميت خاصي است؛ زيرا:

يكم: منجي و مهدي از صدر اسلام و بلكه پيش از آن به علت غير تجربي بودن و حالت پيشگويي داشتن آن، همواره مورد رغبت مردم بوده و سؤالات آنها و پاسخ‌هاي معصومان عليهم السلام را در پي داشته است.

دوم: گسترش روحيه اميد درجامعه و ترويج فرهنگ صحيح انتظار،‌در تمامي دوران‌ها و معرفي مهدوي موعود راستين به نسل‌هاي مختلف، از طريق روايات امكان پذير بوده و اكنون نيز بهترين راه‌ براي نيل به اين مقصود، همان ميراث گران‌بهاي معصومان عليهم السلام است.

سوم: تلاش تاريخي براي جلوگيري از نقل روايات و كوشش ديگران براي دخل و تصرف و حذف بعضي از احاديث نوشته شده و ايجاد شك و ترديد در برخي ديگر، ضرورت اهتمام به حديث در تبيين فرهنگ مهدوي و پاسداري از آن را يادآوري مي‌كند.[2]

تعريف واژه‌ها

به منظور درك سريع مطالب و براي جلوگيري از برداشت‌هاي گوناگون از واژه‌ها، لازم است كه قبل از ورود به بحث، برخي از اصطلاحات را توضيح داده و مراد خود را از واژه‌ها بيان كنيم:

1.حديث: حديث در لغت به چيزي گفته مي‌شود كه ناپيدا بوده و سپس پيدا مي‌شود و در اصطلاح ما عبارت است از: «قولُ المعصوم اؤ ما يَحكي قولَهُ او فِعْلَهُ او تقريرَهُ»؛ يعني، گفتار و يا آنچه سخن معصوم يا فعل و تقرير او را بازگو مي‌كند.

     اهل سنت هم حديث را قول، فعل و تقرير پيامبر صلي الله عليه و آله، صحابه و تابعين مي‌دانند.[3]

2.سنت: اصل قول، فعل و تقرير معصوم عليهم السلام است.[4]

3.صحيح: صحيح روايتي است كه سند آن به وسيلة راويان عادل و امامي در تمامي طبقات به معصوم متصل باشد.[5]

محدثان اهل سنت رواياتي را صحيح مي‌دانند كه سند آن توسط راويان عادل ضابط متصل بوده و فاقد شذوذ و علت باشد؛ يعني، آن را بيش از يك عادل نقل كرده و از هر عيبي به دور باشد.[6]

4.حَسَن: روايتي است كه سند آن توسط راويان امامي عادل به استثناي يك يا چند راوي ـ كه تصريح به عدالت آنان نشده و تنها به مدح و ستايش آنها اكتفا شده ـ به معصوم متصل باشد.

اهل سنت روايتي را حَسن مي‌دانند كه سند آن، از طريق عادل خفيف الضبط، متصل و عاري از شذوذ و علت باشد. مراد از خفيف الضبط ـ در برابر تمام الضبط ـ كسي است كه در ضبط او، اندكي خلل راه يافته است.[7]

5. متواتر: خبري است كخه در تمام طبقات، شمار راويان آن به حدي باشد كه احتمال تباني آنان بر دروغ، عادتاًَ محال است.

6.صِِحاح سِِتّه: اهل سنت شش كتاب حديثي خود را كاملاَ صحيح مي‌دانند: صحيح بخاري، صحيح مسلم (صحيحين)، سنن ابن ماجه، سنن ابي داوود، سنن ترمذي و سنن نسائي.

بخش يكم

منابع روايي درباره حضرت مهدي عليه السلام

براي آشنايي بهتر با منابع مهدويت، ابتدا آنها را به دو دسته شيعي و سني تقسيم مي‌كنيم و سپس براساس تاريخ صدور، آنها را بيان مي‌كنيم. همچنين مي‌توان آنها را در دو مقطع قبل از ولادت و بعد از ولادت امام مهدي‌عليه السلام‌ دسته‌بندي كرد.

الف. منابع شيعه

يك. قبل از ولادت امام مهدي عليه السلام:

1. كتاب سليم بن قيس؛ شيخ ابوصادق سليم بن قيس هلالي عامري كوفي (م 76 ه‍( نام ديگر اين كتاب اسرار آل محمد صلي الله عليه و آله است.

2.   كتاب الغيبة للحجه؛ عباس بن هشام ابوالفضل الناشري (م 220 ه‍( [8]

3.   كتاب اخبار المهدي؛ ابوسعيد عباد بن يعقوب الرواجني الكوفي (م 250 ه‍([9]

4.   كتاب القائم الصغير؛ حسن بن علي بن ابي حمزة البطائني[10]

5.   كتاب الغيبة، ابواسحاق ابراهيم بن صالح الأنماطي.[11]

دو. بعد از ولادت امام مهدي عليه السلام

برخي از اين منابع، در كنار موضوعات ديگر، مباحث و روايات امام مهدي عليه السلام را نيز مطرح كرده‌اند و برخي ديگر ويژه امام موعود عليه السلام نگاشته شده است:

2-1 كتابهايي كه امام مهدي را مطرح نموده‌اند.

1.الكافي؛ محمد بن يعقوب بن اسحاق الكليني الرازي (م 329 ه‍( اين كتاب از قديمي‌ترين و معتبرترين كتب روايي شيعه است و از شرح‌هاي معروف آن مي‌توان «مرآة العقول» و «وافي» را نام برد.

اين كتاب بيش از شانزده هزار حديث دارد كه به تنهايي از؛ تعداد كل صحاح ستة اهل سنت بيشتر است.

2. قرب الاسناد؛ ابوالعباس عبدالله بن جعفر بن حسين بن مالك بن جامع حميري. وي استاد شيخ كليني است و با امام هادي عليه السلام و امام عسكري عليه السلام و به وسيله محمد بن عثمان عمري با امام مهدي عليه السلام مكاتبه داشته است.اين كتاب از اصول چهارصدگانه اوليه شيعه به حساب مي‌رود و تعداد 1404 حديث دارد.

3. بصائر الدرجات؛ ابوجعفر محمد بن حسن بن فروخ صفار (م 290 ه‍( او از ياران امام حسن عسكري عليه السلام و شاگرد احمد برقي و استاد مرحوم كليني است. اين كتاب در فضايل اهل بيت عليهم السلام نگاشته شده و از معتبرترين اصول قدما و بزرگان شيعه است.

4.المحاسن؛ ابوجعفر احمد بن محمد بن خالد بن عبدالرحمن بن محمد بن علي برقي (م 274 يا 280 ه‍( اين كتاب از بهترين كتابهاي شيعه است و برخي آن را در رديف كتب اربعه مي‌دانند. اين كتاب بسيار مفصل بوده كه قسمتي از آن به دست ما رسيده است.

5. كفاية الاثر في النص علي الأئمة الاثني عشر عليهم السلام؛ ابوالقاسم علي بن محمد بن علي خزاز قمي رازي. وي از راويان و فقهاي برجسته شيعه، در نيمه قرن چهارم است. در قم متولد شد و شاگرد شيخ صدوق بود.

6. الارشاد في معرفة حجج الله علي العباد؛شيخ مفيد ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان عكبري بغدادي (م 413 ه‍( وي استاد شيخ طوسي، سيد مرتضي و سيد رضي بود. اين كتاب در بردارندة تاريخ و فضايل ائمه معصومين عليهم السلام است.

2-2. كتاب‌هاي ويژه امام عصر عليه السلام

تعدادي از كتاب‌هايي كه ويژة امام عصر نوشته شده، عبارت است از:

1.كمال الدين و تمام النعمة، محمد بن علي بن حسين بن بابويه قمي مشهور به شيخ صدوق

(ت 305 ه‍( او به دعاي امام زمان عليه السلام به دنيا آمد و اين كتاب را به دستور آن حضرت نوشت كه [12] از قديمي‌ترين منابع روايي در اين زمينه شمرده مي‌شود.

2. الغيبة؛ ابوعبدالله، محمد بن ابراهيم بن جعفر كاتب نعماني مشهور به ابن ابي زينب از راويان بزرگ شيعه در اوايل قرن چهارم است. اين كتاب در سال 342 در حلب نگارش يافته و 478 حديث دارد.

3. الفصول العشرة في الغيبة؛ ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان معروف به شيخ مفيد. موضوع اصلي آن، پاسخ به مهم‌ترين شبهاتي است كه دربارة وجود مبارك امام مهدي عليه السلام در دوران ايشان مطرح بوده است. نام‌هاي ديگر اين كتاب «الاجوبة عن المسائل العشرة» و «المسائل العشرة في الغيبة» است.

4. اربع رسالات في الغيبة؛ شيخ مفيد. اين كتاب به روش پرسش و پاسخ بوده و شامل مباحث غيبت، قيام و شبهات مربوط به امامت حضرت مهدي عليه السلام است.

5. كتاب الغيبة للحجة؛ شيخ طوسي. اين كتاب از بهترين، مهم‌ترين و كامل‌ترين منابع شيعه در مسأله غيبت امام مهدي عليه السلام است. اين كتاب شامل دلايل عقلي و نقلي وجود امام مهدي عليه السلام، غيبت، ظهور، علايم ظهور و فضايل و سيرة آن امام عليه السلام است.

اين كتاب چون در بغداد و با استفاده از دو كتابخانه بزرگ شيعه نوشته شده و مؤلف آن به بسياري از اصول قدما دسترسي داشته است، اهميت فراواني دارد.

6. معجم احاديث الامام المهدي عليه السلام؛ اين مجموعه روايي نفيس و ارزشمند، با تلاش برخي از محققان[13] به انجام رسيده است. اين گروه كوشيده‌اند تا در حدّ توان، روايات مربوط به امام مهدي عليه السلام را از كتاب‌هاي فريقين، جمع آوري كنند و در اختيار پژوهشگران و علاقه‌مندان قرار دهند. حاصل اين سعي و تلاش پسنديده، دوره‌اي پنج جلدي است كه روايات را به ترتيب معصومان عليهم السلام از وجود مقدس پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله تا آخرين معصوم فرا روي خوانندگان قرار مي‌دهد.

گفتني است تعداد كتابهاي نوشته شده ـ كه تمام يا مقداري از بحث خود را به امام مهدي عليه السلام اختصاص داده‌اند ـ بيش از اينها است.

ب. منابع عامه:

محدثان اهل سنت، توجّه خاصي به احاديث امام مهدي عليه السلام داشته‌اند. برخي از پژوهشگران[14] نام 160 نفر از آنان را ـ كه تأليف مستقلّي دربارة امام مهدي عليه السلام داشته يا احاديث مربوط به آن حضرت را در كتاب‌هاي خود آورده‌اند ـ بيان كرده‌اند. در اينجا به معرفي برخي از كتاب‌هاي اهل سنت مي‌پردازيم.

يك. قبل از تولد امام مهدي عليه السلام

كتاب‌هاي زير قبل از تولد حضرت مهدي عليه السلام به نگارش درآمده است:

1.   كتاب الجامع؛ معمر بن راشد ازدي (م 151 ه‍(.

اين كتاب در آخر مصنف صنعاني، چاپ شده است.

2.   الرسالة؛ محمد بن ادريس شافعي (م 204 ه‍(

3.   المصنف صنعاني (م 211 ه‍(.

4.   الفتن؛ نعيم بن حماد بن معاوية بن الحارث الخزاعي المروزي (م 229 ه‍(.

5. المصنف في الاحاديث و الآثار؛ ابي بكر عبدالله بن محمد بن ابي شبية الكوفي العبسي( م سال 235 ه‍( شانزده حديث پاياني آن، در مورد امام مهدي عليه السلام است.

6. مسند احمد؛ نوشته احمد بن حنبل ابوعبدالله الشيباني (م 241 ه‍(. احاديث امام مهدي عليه السلام در اين كتاب به طور پراكنده آمده است.

دو. بعد از تولد امام مهدي عليه السلام

كتاب‌هاي زير بعد از ولادت امام مهدي عليه السلام (يعني سال 255 ) نوشته شده است.

1. سنن ابوداود، سليمان بن اشعث ابو داود السجستاني الأزدي (م 275 ه‍( اين كتاب يكي از صحاح سته و از معتبرترين كتاب‌هاي اهل سنت است. در جلد چهارم بخشي را با نام «كتاب المهدي» آورده كه در آن دوازده حديث دربارة آن حضرت بيان شده است. از نكات مهم آن آوردن حديث دوازده خليفه در كتاب المهدي است. كه نشان مي‌دهد از نظر نويسنده، امام مهدي عليه السلام يكي از آن دوازده خليفه‌اي است كه پيامبر صلي الله عليه و آله معرفي كرده است.

2. سنن ابن ماجه؛ محمد بن يزيد ابوعبدالله القزويني (م 275 ه‍( اين كتاب نيز يكي از صحاح ستّه مي‌باشد.

3. سنن ترمذي؛ محمد بن عيسي ابو عيسي الترمذي السلمي (م 279 ه‍( اين كتاب نيز يكي ديگر از صحاح ستّه شمرده مي‌شود.

4. بغية الرائد في تحقيق مجمع الزوائد و منبع الفوائد؛ نورالدين علي بن ابي بكر هيثمي (م 807 ه‍(.وي در باب «ما جاءَ في المهدي» 22 حديث مي‌آورد.

سه. در عصر غيبت كبري(بعد از سال 329 ه‍(

1. صحيح ابن حِبّان؛ محمد بن حِبّان ابوحاتم التميمي البستي السجستاني(م 354 ه‍(.

2. موارد الظَّمآن الي زوائد ابن حبّان؛ نورالدين هيثمي (م 807 ه‍(

3. المعجم الاوسط، ابوالقاسم سليمان بن احمد الطبراني (م 360 ه‍( اين كتاب در ده جلد چاپ شده است، اما چون بر حسب راويان تنظيم شده لذا احاديث امام مهدي عليه السلام در سراسر آن پراكنده است.

4. المستدرك علي الصحيحين، محمد بن عبدالله ابوعبدالله الحاكم نيشابوري (م 405 ه‍(.

5. السنن الوارده في الفتن و غوائلها و الساعة و اشراطها؛ ابي عمر و عثمان بن سعيد المقري الداني (م 444 ه‍( اين كتاب معروف به سنن داني است. از جلد پنجم صفحه 1029 « باب ما جاءَ في المهدي » شروع مي شود و چهل حديث دارد.

چهار. كتاب‌هاي ويژه حضرت مهدي عليه السلام

منابع پيشين، احاديث مربوط به حضرت را بيان نموده‌اند و منابع ذيل، اختصاصاً به اين موضوع پرداخته‌اند:

1. الاربعين؛ ابونعيم اصفهاني (م 430 ه‍(.

2. البيان في اخبار صاحب الزمان؛ ابوعبدالله محمد بن يوسف بن محمد كنجي شافعي (م 658 ه‍(

3. الصول المهمّه؛ علي بن محمد بن احمد مالكي مشهور به ابن صباع (م 855 ه‍(.

4. الصواعق المحرقه؛ ابوالعباس شهاب الدين، احمد بن محمد بن علي بن حجر هيثمي شافعي (م 974 ه‍(

5. البرهان في علامات مهدي آخر الزمان؛ علاء الدين علي بن حسام الدين مشهور به متقي هندي (م 975 ه‍(.

6. موسوعة المهدي المنتظر؛ دكتر عبدالعليم عبدالعظيم البستوي. وي در دو جلد به بررسي 388 حديث مهدوي مي‌پردازد.

بخش دوم

احاديث درباره حضرت مهدي عليه السلام

با مروري بر مصادر حديثي اسلام و منابع مكتوب شيعه و سني، به اين حقيقت پي مي‌بريم كه مهدويت، يكي از اعتقادات اصيل اسلامي است. نخستين كسي كه موضوع مهدي موعود و قيام جهاني او را مطرح و مشخصات وي را دقيقاً تبيين كرد، شخص رسول اكرم صلي الله عليه و آله بود. آن حضرت مي‌خواست ضمن دميدن روح اميد و نشاط در مردم، زمينه سوء استفاده مدعيان دروغين را از اين مقوله خنثي سازد.

بر اين اساس از چند جهت، مي‌توان احاديث امام مهدي عليه السلام را بررسي كرد:

1. نگاه به موضوعات مختلف مهدويت كه معصومان عليهم السلام در روايات خود به آن پرداخته‌اند؛

2. تعداد احاديثي كه هر يك از معصومين عليهم السلام دربارة امام مهدي عليه السلام دارند.

1. موضوعات احاديث:

در اين بخش با مراجعه به كتاب شريف منتخب الاثر و استفادة از آن به آمار ذيل دست مي‌يابيم: